Chỗ đứng của con người trong vũ trụ theo linh mục Teilhard De Chardin (4)

§ Trịnh Nhất Định

KẾT LUẬN:

Phải nhận định và phê bình thế nào về Chỗ Đứng của Con Người trong Vũ Trụ theo Teilhard de Chardin ?

Để trả lời cho câu hỏi đó, chúng ta thử bàn đến những điểm sau đây:

- Có thể nói đến những suy tư mang đặc tính triết học và những cảm nhận mang đặc tính thần học của Teilhard được không?

- Đâu là những Ưu-Khuyết điểm trong những suy tư, cảm nhận đó của Teilhard ?

Có người sau khi đọc Teilhard de Chardin đã đưa ra nhận định: Ông là một Khoa học gia trăm phần trăm, và ông chỉ là một Khoa học gia mà thôi. Nói cách khác, theo họ, ta không thể nói gì đến tư tưởng Triết học hay Thần học của Teilhard.

Nhưng nếu hiểu Triết học là một cái nhìn về Con Người, về Vũ Trụ , về Thượng Đế, thì hẳn nhận định của những người trên đây không hoàn toàn đúng, vì Teilhard cũng đã nhìn, nhìn cả “phía ngoài” lẫn “phía trong” của Sự Vật. Cái nhìn của Teilhard có tầm quan trọng bậc nhất. Ngay trang đầu tiên của cuốn Hiện tượng Con Người (Le Phénomène humain), ông đã nói đến sự quan trọng của cái Nhìn: có biết nhìn mới thấy. Vậy, cái Nhìn là căn bản của Trí Thức. Mà căn bản của Trí Thức là sự liên lạc với cái trực tiếp, với Hữu Thể, với Tuyệt Đối chứ không phải là với các ý niệm ; nói cách khác, là sự thông hiệp với thực tại mà trong đó chúng ta sống, nhưng không mấy ai lại nhìn thấy, ngoại trừ một số người. Teilhard gọi sự hiển nhiên của thực tại đó là một Ý Nghĩa. Nó tạo ra một kinh nghiệm tiên khởi mà tri thức thuần lý có thể hoạt động trên đó. Tuy nhiên thay vì là một kinh nghiệm về một sự kiện giới hạn thì chính là kinh nghiệm về một Toàn Thể. Chúng ta đã thấy, ở phần hai, sự Tiến Hóa của cái trực giác ấy thể hiện ở từng giai đoạn. Lúc đầu, nó bị coi là đã bão hòa, đã ngưng biến đổi, nhưng sau đó nó xuất hiện như một sự Tiến Hóa. Từ Ý nghĩa về Tuyệt đối, ta đã đi qua Ý nghĩa về Tiến Hóa. Như vậy, cái trực giác ấy đã mang lấy tất cả tầm quan trọng của vấn đề Triết – Thần học của Teilhard. Đã là Ý nghĩa về cái Toàn Thể thì trực giác ấy đi trước mọi sự phân biệt giữa Tri Thức và Hữu Thể. Như vậy, nó có vai trò của một ý niệm hướng dẫn. Nó là một hướng, một hướng hoạt động, có khả năng làm tỏ hiện mọi “phía” của Toàn Thể. Nó là một động lực nội tại vậy. Do bởi động lực ấy mà nó thông hiệp với Tinh Thần và nó rút ra những liên lạc với Tuyệt Đối, với Thiên Chúa. Nó là Cảm xúc Sáng tạo từ căn bản của nó vậy.

Nếu thế, trên phương diện Thần học, ý nghĩa về Tuyệt Đối sẽ làm nẩy ra ý nghĩa về “Con-Người”. Hữu Thể sẽ trở thành “Người nào đó”, và sự Tiến Hóa sẽ mặc khải ra dung mạo của Đức Kitô là Đầu Mối và Đích Điểm của sự Tiến Hóa.

Trên phương diện Hiện tượng luận, ý nghĩa của Tiến Hóa sẽ đạt tới sự Phức Tạp – Ý Thức , sự sinh thành từ trung tâm, sự liên kết Tinh Thần – Vật Chất, và sẽ dẫn tới Chỗ Đứng của Con Người trong Vũ Trụ.

Trên phương diện Triết học, như chúng ta đã thấy, chính sự Hiệp Nhất – Sáng tạo đã tạo ra cơ cấu của Tiến Hóa.

Khám phá ra những chân lý mới mẻ như thế, cái trực giác ấy đã hóa giải được những xung đột phát sinh từ những quan niệm cổ xưa: xung đột giữa Tinh Thần và Vật Chất, Vũ Trụ và Con Người, Thế giới và Thượng Đế.

Ngoài ra, trong những suy tư Triết học kiểu Teilhard như thế, thì tiến trình từ Hữu Thể đến Tri Thức quả thật là hợp lý. Tác động thứ nhất của tiến trình ấy là Trực giác tiên khởi. Trực giác tiên khởi là sự hiện diện của Hữu Thể: Hiệp Nhất với Hữu Thể. Tác động thứ hai là suy luận nhằm làm sáng tỏ tất cả những gì còn chưa minh bạch ở khởi đầu. Kế đến là tác động trực giác cuối cùng tức Hiệp Nhất, hay cái nhìn tổng hợp. Thật ra mỗi tác động, theo Teilhard, đều là một trực giác. Mỗi trực giác là sinh thành, sung mãn và tổng hợp. Tóm lại, cái nhìn của Teilhard là một tổng hợp của Hữu Thể và Tri Thức.

Mời xem Teilhard de Chardin, Comment je vois, trang 1 và Le Phénomène humain, trang 28, 29.

Một trong số các lý do mà những người phủ nhận mọi ý nghĩa Triết học của Teilhard là sự vắng bóng của mọi suy luận phản tỉnh, và sự lẫn lộn giữa Chủ Tri và Đối Tượng. Thật ra, họ chỉ chấp nhận một đường lối suy tư của Descrtes và Kant. Nhưng nếu thế, ta vẫn không thể hiểu được Teilhard, vì nếu theo một lối suy tư biện chứng đích thực nào đó , ta vẫn có thể suy tư đúng. Mà căn bản của tri thức của Teilhard được diễn tả nhiều lần như sau: Người là trung tâm của cái nhìn. Vì thật ra, không phải chỉ có Con Người mới biết nhìn các vật xung quanh, mọi con vật đều biết điều đó. Nhưng chỉ có Con Người mới biết xây dựng một lối nhìn có mạch lạc và sáng tạo. Nói cách khác, theo Teilhard, cái nhìn là một Ý Thức phản tỉnh. Cái nhìn đó là tác động chính yếu của trí tuệ, và chính trong một Vũ Trụ nhân bản mà Con Người là trung tâm sáng tạo.

Tất cả cái nhìn ấy được Teilhard diễn tả bằng một phương pháp đặc biệt là Hiện Tựơng luận riêng tư của ông. Hiện Tượng luận kiểu Teilhard trước hết là sự tìm kiếm một ý nghĩa về Tiến Hóa của Vũ Trụ và về Con Người cũng Tiến Hóa.

Như thế, hẳn ta có thể nói đến những suy tư Triết học của Teilhard không ?

Câu trả lời thật đơn giản. Trước hết chúng ta hãy hỏi Teilhard xem ông có ý định trình bày một lý thuyết có tầm vóc Triết học nào không ?

Tuy trong tác phẩm quan trọng nhất của Teilhard là cuốn “Hiện Tượng Con Người”, Teilhard đã lưu ý độc giả không nên coi tác phẩm của ông là một tác phẩm có tính cách Siêu hình học hay tệ hơn nữa, có tính cách Thần học ; và Teilhard nói: “Tác phẩm này chỉ được coi vỏn vẹn như là một tiểu luận có tính cách hoàn toàn Khoa học”.

Mời xem: Teilhard de Chardin, Le Phénomène humain, trang 21.

Nhưng càng tìm sâu vào các tác phẩm đầu tiên của ông, chúng ta càng thấy những chủ đề và phương pháp đã thể hiện một mức độ Triết học nào đó, nghĩa là chúng bày tỏ ra một tiến trình của Tinh Thần tiến đến một cái nhìn nào đó về Vũ Trụ và về Con Người, những ý niệm về Nhất thể, Đa thể, Hư vô, Hữu thể, tương quan giữa Chủ thể và Đối Tượng. Thật vậy, cuốn La lutte contre la Multitude có thể được coi là một giải thích về thế giới. Cuốn L’Union créatrice bênh vực sự chính đáng của các tổng hợp. La Vie cosmique diễn tả sự cần thiết duy nhất hóa một viễn tượng. Cuốn Mon Univers đầu tiên đã mặc một màu áo Triết học, và chúng ta thấy Teilhard đã nói đến “Triết học của tôi…”.

Mời xem Teilhard de Chardin, Mon Univers, (1924), trang 1.

Teilhard chủ trương một thứ Triết học về sự “Hiệp nhất Sáng tạo”, nghĩa là một trình bày tổng hợp về Triết học có sức chống đỡ cho cả một hệ thống tư tưởng đạo đức học và thần học. Cuốn La Centrologie (1944) xác định việc sử dụng từ Triết học. Và năm 1945, trong bài “La morale peut-elle se passer” ở trang 1, Teilhard định nghĩa từ “Siêu hình học” là một giải pháp hay một cái nhìn về Vũ Trụ (Une Vision du Monde) coi như một Tổng hợp (as a Whole). Năm 1948, Teilhard coi siêu hình học là một yếu tố của cái nhìn Toàn Thể.

Như thế, có lẽ những tác phẩm đầu tiên của Teilhard đã diễn tả khá rõ trình độ của Trực giác Tổng hợp ở bước khởi đầu của nó và có thể nói vượt trên những sự phân biệt giữa Thần học, Triết học và Khoa học. Những tác phẩm ấy chất chứa rất nhiều ý nghĩa Triết học trong nội dung cũng như ở hình thức. Từ năm 1918 trở đi, vì bị đả kích quá nhiều về cách trình bày nên Teilhard đã chuyển qua một lối mô tả nhưng không bao giờ đánh mất tính chất mạch lạc, có hệ thống và không bỏ qua những phạm trù Triết học. Đặc biệt hơn cả là trong tác phẩm L’Union Créatrice, ta thấy Teilhard mở ra một tầm vóc Triết học rộng rãi bao trùm cả hiện tượng Con Người trong liên lạc với Vũ Trụ và Thiên Chúa.

Một tác giả như Teilhard đã bàn đến những chủ đề tổng quát, những khái niệm về Hữu thể, Hư vô, Đa thể vv…như thế, thì chắc chắn phải là một Triết gia theo nghĩa rộng, nghĩa là người đã thực hiện được sự liên lạc chặt chẽ giữa cái Lý (le rationel) và cái Tinh Thần (le spirituel). Nếu hiện tượng học không thể bị lẫn lộn với Triết học được, thì Triết học lại có thể phát sinh từ một suy tư nào đó trên hiện tượng, hòa lẫn với một khát vọng hướng lên Hữu thể. Đến năm 1948, Hiện Tượng luận và Siêu hình học qui hướng về một điểm là Huyền Nhiệm học (la Mystique) mà Teilhard diễn tả trong cuốn Comment je vois.

Tóm lại, ta có thể nói đến Triết học của Teilhard ở chỗ Teilhard đã đưa ra một Cái Nhìn mới về Vũ Trụ Sinh Thành, Vũ Trụ Tiến Hóa, không phải như “một triết thuyết” cổ điển kiểu Platon, Aristote .

Đối với những độc giả chỉ mong tìm được một Teilhard triết gia một trăm phần trăm và theo lối nhìn cổ điển thì đó quả là một sai lầm, vì không thể phủ nhận được ưu điểm quí hóa sau đây của Ông: Teilhard đã dung hòa được thuyết Biến hóa (Transformisme) của Lamarck, Darwin và Thuyết Định Chủng (Fixisme) của Cuvier, để rồi tiến xa hơn họ. Teilhard đã trở thành một Triết gia tuyệt vời và một nhà Huyền Nhiệm có cái nhìn Tiên Tri kiểu Thánh Phao Lô khi đưa ra thuyết Vũ Trụ sinh thành, Vũ Trụ Tiến Hóa và đang tiến về Điểm Chung Cuộc là Oméga tức là Đức Kitô.

a/ Thuyết Định Chủng của Cuvier:

Thuyết Định Chủng của Cuvier có thể được tóm gọn trong hai chủ trương sau đây:

* Các loài (espèces) thì không thay đổi. Sự tổ chức của một loài phù hợp với một lược đồ thuần lý đúng như khi biết một thành phần, một cơ quan nào đó, ta có thể diễn dịch cách tiên thiên ra toàn thể cơ cấu, cái cơ cấu của các hậu sinh thì giống như cơ cấu của cha ông chúng. Nói cách khác, ngang qua các thế hệ các loài đều không hề thay đổi ở những điểm chính yếu.

* Một vài loài đã biến mất, một vài loài khác lại thấy xuất hiện như bây giờ không còn thấy những con khủng long lớn, dài tới 25 thước, cũng không còn thấy những con xà - cảnh long, nhưng ngày nay vẫn còn thấy loài voi và phụng hoàng.

Như thế, ta phải chấp nhận nguyên tắc về sự sáng tạo liên tục. Mọi sự đều xảy ra như thể Thượng Đế đã tạo ra một số loài động vật và thực vật nào đó và mỗi loài đã được tạo ra theo một lược đồ rõ ràng. Và nếu một loài nào đó biến mất thì Thượng Đế lại tạo ra một loài khác.

Vậy, khẳng định về sự bất biến của các loài được xây dựng trên một ý niệm về tính cách thuần lý của sự tổ chức: cũng như sự sửa đổi rất nhỏ bé của một thành phần nào đó của một tác phẩm nghệ thuật sẽ làm mất giá trị của tác phẩm đó và do đó sẽ hủy diệt nó, thì sự sửa đổi , thay đổi của một thành phần nào đó của một cơ thể sẽ làm cho sự sống mất hẳn ý nghĩa của nó.

b/ Thuyết Biến Hóa của Lamarck:

Nếu thuyết Định Chủng của Cuvier dành ưu thế cho Loài trên Cá thể, thì thuyết Biến Hóa Lamarck lại chủ trương khác hẳn. Quả thật, trong cuốn Philosophie zoologique (1809), Lamarck phủ nhận giá trị tuyệt đối của các Loài. Theo Ông, chỉ có một thực tại duy nhất, đó là Cá thể (Individu). Mà Cá thể lại chịu ảnh hưởng của môi trường sống, nghĩa là Cá thể phải thích nghi để Sống theo từng môi trường.. Có khi có phát sinh thêm một bộ phận nào đó, có khi một cơ quan nào đó của nó lại biến mất. Và sự thay đổi ấy di truyền từ đời này sang đời kia. Vậy ta có thể nói “phận vụ tạo nên cơ quan”. Như thế, cơ cấu của cơ thể có một đặc tính là thích nghi, đó là hậu quả của một lối sống nhất định trong một môi trường.

c/ Thuyết Biến Hóa của Darwin:

Được trình bày trong De l’origine des espèces par sélection naturelle ou des lois de transformation des êtres organisés (1859). Theo Darwin các loài gần gũi với nhau có thể đã phát xuất từ cùng một ông tổ, tuy có chịu ảnh hưởng bởi sự thích nghi trong môi trường. Tại sao phải thích nghi ? Darwin trả lời rằng, theo luật kinh tế của Malthus thì dân số tăng theo cấp số nhân còn số lương thực thì chỉ tăng theo cấp số cộng. Vì thế không thể nào không sinh ra cảnh tranh đấu mà sống.

Như ta đã thấy Teilhard cũng như Haldane chủ trương, trong thuyết Tiến Hóa của ông, vừa có sự biến đổi trong liên tục vừa có sự bất biến đổi. Biến đổi từ bản chất, từ Lớp này sang Lớp khác. Nhưng Teilhard đã vượt xa Lamark và Darwin ở điểm: sự biến đổi ấy tiến dần đến một trạng thái Tâm Thần ngày càng phức tạp qui tâm hơn. Đó là một ưu điểm hiếm có và có tính chất hoàn toàn mới mẻ.

Một ưu điểm khác của Teilhard có lẽ là ý hướng Duy Linh trong quan niệm của ông. Sống trong thế kỷ XX, Teilhard là người kế nghiệp của thế kỷ XIX: một thế kỷ của Khoa học và Kỹ thuật vật chất, của tuyệt vọng của Nietzsche, thế mà Teilhard đã biết gán cho Khoa học, Kỹ thuật một Nhân loại mới, tiến bộ, một ý nghĩa Duy Linh. Đối với Teilhard, Khoa học, Triết học và Thần học đều hội tụ lại, vì thế cái nhìn của Teilhard về Con Người trong Vũ Trụ có thể nói là có tính cách huyền nhiệm phần nào (mystique).

Sau một thời gian dài lắng dịu, các nhà trí thức càng ngày càng chú trọng đến những điểm mà mình khâm phục ở Teilhard hơn là chỉ nại ra những bất đồng với Teilhard. Ví dụ: họ khâm phục Teilhard ở chỗ ông trình bày cảm hứng của mình về Vũ Trụ, Con Người trong quá khứ, hiện tại và tương lai.

Theo tôi, cái ưu điểm của Teilhard là ở chỗ Teilhard không phải chỉ là một khoa học gia thần túy, nhưng Teilhard còn uyên thâm về Thần học huyền nhiệm như kiểu Thánh Phao Lô và có nhiều tư tưởng Triết học mới mẻ về Con Người và Vũ Trụ. Teilhard vừa là một triết gia vừa là một thần học gia vậy.

Có lẽ một số nhà trí thức chỉ quen với cái nhìn của một triết gia thuần lý cổ điển, sẽ rất khó chấp nhận Teilhard. Nhưng nếu làm quen với cái nhìn Khoa học Thực nghiệm và tổng hợp về sự Nhất Trí của Vũ Trụ thì có lẽ sẽ dễ dàng chấp nhận Teilhard hơn và coi Vũ Trụ quan của Teilhard tuy không hoàn toàn có tính cách Triết học, Thần học cổ điển một trăm phần trăm thì ít nhất Vũ Trụ quan đó cũng giữ vai trò “gợi hứng”, “chất men” (mời xem: Claude Cuénot, trong cuốn Teilhard de Chardin, coll. “Ecrivains de toujours” số 58, Paris, 1963, trang 162) cho cái nhìn của chúng ta về Vũ Trụ và Con Người trong Vũ Trụ. Hay nói theo André Blanchet thì Teilhard đã đập nát những suy tư thủ cựu của ta và đã mở rộng nhãn giới của ta về Vũ Trụ và Con Người (mời xem: André Blanchet, bài Teilhard plus intime, trong Etudes tháng 5, 1972, trang 584). Và theo Barthélémy Madaule, Teilhard vừa có cái nhìn xa, vừa có cái nhìn rộng lại vừa có cái nhìn sâu sắc. Nó vừa thâm trầm vừa táo bạo. (Madeleine Barthélémy – Madaule, bài La perspective Teilhardienne… …trong nguyệt san Europe số 431 – 432, mars-avril 1965, trang 72.

Nói tóm lại, Suy tư Triết học của Teilhard là: Vũ Trụ Sinh Thành, Tiến Hóa . Cảm nghiệm Thần học của Teilhard là: Vũ Trụ đang Tiến Hóa về Điểm Cánh Chung, là Oméga, là Đức Kitô. Tuy nhiên, theo một số người thì Cái Nhìn của Teilhard còn chưa được hoàn hảo như họ mong đợi, ví dụ như chưa thấy Teilhard nói rõ về sự cần thiết của Công cuộc Cứu Chuộc của Đức Kitô đối với Vũ Trụ và Con Người trong Vũ Trụ, chưa thấy nói tới trách nhiệm của Con Người phải gìn giữ Vũ Trụ, gìn giữ Hòa Bình. Họ đã lầm vì chưa thoát ra khỏi được cái nhìn Triết học quá cổ điển của Aristote, của Saint Thomas d’Aquin. Thật ra Teilhard đã có công rất lớn trong việc nhắc nhở chúng ta, nhất là trong cuốn Science et Christ, là: Ngay từ thưở đời đời Thiên Chúa đã Tạo dựng nên Con Người và Vũ Trụ. Vũ trụ vẫn sinh thành và luôn Tiến Hóa về Điểm Cánh Chung thánh thiêng, mà ở cuối đời Ông gọi là Oméga, tức là Đức Kitô. Vì thế, một cách mặc nhiên, Teilhard đã cảnh tỉnh và kêu gọi chúng ta phải có trách nhiệm cộng tác vào Lực Đẩy, lực Hút của Đức Kitô để Vũ Trụ và Loài Người tiến về Nước Trời cách tốt đẹp nhất, hoàn hảo nhất. Như thế Teilhard đã nêu ra được những suy tư triết học rất hiện sinh về sự Xuất hiện, sự Tiến hóa, chỗ Đứng của Con Người trong Vũ Trụ và những cảm nghiệm rất sâu xa có tính cách thần học huyền bí theo kiểu Thánh Phao-Lô về sự Tiến hóa của Vũ trụ, của Loài Người luôn được Thiên Chúa yêu thương, tuyển chọn, dẫn dắt, cứu chuộc để Loài Người trở nên Con Cái Chúa và đem Vũ Trụ - Loài Người tiến về Nước Trời…

(Hết)

Trịnh Nhất Định

- Chỗ đứng của con người trong vũ trụ theo linh mục Teilhard De Chardin, phần (1), (2), (3) & (4)

Đọc nhiều nhất Bản in 29.09.2009. 11:09